Ik kom bij Jef babysitten, Jef knipt Theo's haag en Theo vertaalt voor mij een tekst in het Engels. Er komt geen geld aan te pas want wij ruilen elkaars diensten. LETS heet dat systeem, of Local Exhange Trading System, zeg maar plaatselijke ruilkringen. In Vlaanderen zijn er nu een achttal, in Nederland 35, maar hun aantal stijgt.
In Australië zijn ze met meer dan driehonderd en bijzonder populair. De LETS zijn in 1983 in Commox Valley (Canada) ontstaan toen de economie daar door een samenloop van omstandigheden stilviel. De bevolking organiseerde een dienstenruilsysteem zonder geld. Een kwestie van overleven.Ook in de crisis van de jaren dertig werd al geëxperimenteerd met systemen waarbij mensen onderling producten en diensten gingen ruilen.

'Een LETS-kring nu is vooral een sociaal vangnet waarbij mensen elkaar waarderen zonder geldelijke vergoeding. Je verbindt je er wel toe iets te doen voor de mensen van de groep. LETS is geen alternatief voor de huidige economie en heeft dat ook nooit willen zijn. Het vult de hiaten op in de huidige economie. Mensen stappen in het systeem om sociale contacten op te bouwen', zegt Karel Bergers van de Actie Strohalm die het LETSsysteem in België en Nederland bij een breder publiek bekendheid wil geven.
Karel Bergers wijst erop dat LETS geen afgewerkt concept is: elke groep kan zijn eigen lijnen uitzetten. 'Je kunt op ecologisch vlak werken, of iets met ouderen opzetten, of met werklozen. Het beste is als er in een Letsgroep mensen van diverse origine zitten. Het Protestants Sociaal Centrum hier in de Antwerpse Stuyvenbergwijk heeft interesse om er iets mee te doen in de buurt. Ook het opbouwwerk in Limburg heeft interesse omdat de manier van werken sociale uitsluiting tegengaat. Wie in een LETSkring meewerkt, wordt gewaardeerd voor wat hij doet, de mensen krijgen zo opnieuw zelfvertrouwen. Zo'n LETSgroep zal niet meteen alle problemen oplossen, maar voor de mensen die erbij zijn zal het leven wat beter worden.

De LETS-ideeën worden ook verspreid via het vormingswerk Elcker-ik Leuven. Staf Van Pelt gaf al tal van cursussen en is van plan in de toekomst wat minder te werken en wat meer tijd uit te trekken om zelf te 'letsen'. 'Zoveel mensen zijn moe van het werken voor geld maar ze hebben geen tijd om met dat geld iets te doen. De levenskwaliteit lijdt hieronder. Geld alleen maakt niet gelukkig.

-C.V.H.

Yves weet dat dochter Séraphine het bijzonder leuk vind dat Jo voor haar met de poppen speelt als hij even komt oppassen. En Jo geniet daar evenzeer van. Wie is hier aan wie verschuldigd?
Foto Patrick De Kuysschier

Yves bakt graag muesli- en andere wafels, speelt chauffeur als het nodig is en zoekt hulp om deuren af te schuren en mensen om met zijn kinderen te wandelen. Karin is dol op haar knippen, is bereid af te wassen bij speciale gelegenheden en verzamelt restjes van kaarsen. Jo is dol op organiseren van een verrassingsavond- of weekend, leent de fietsenhouder van de auto uit en laat zich graag eens verwennen met een ontbijt.
Jo en Karin zaten in juni 1994 in Leuven mee aan tafel met elf andere pioniers die enthousiast waren over het idee om plaatselijk allerlei dingen, diensten en materiaal te gaan ruilen. Yves haakte een jaar geleden in. In Leuven werken nu 45 gezinnen mee. Ze vragen diensten en bieden diensten aan. Het systeem werkt maar als de deelnemers iets durven vragen.

'Het klikte meteen, want ik heb het gevoel dat ik dingen kan doen die ik graag doe, rechtstreeks naar mensen toe', kijkt Karin terug naar de eerste periode. Karin knipt graag haar. 'Voor de lol, beroepshalve doe ik iets helemaal anders. Ik heb geen faalangst, ik hoef ook niet te presteren. Het prettige is dat het ook fout mag gaan. De mensen die komen om zich te laten knippen weten dat ik het graag doe, maar ze weten ook dat ze het risico lopen dat het fout gaat. Als ik nu moe ben , dan zeg ik dat het niet gaat, als het mijn job was zou dit niet kunnen. Je kunt de vraag stellen wat ik ervoor terugkrijg? Maar daarvoor doe ik het niet. Voor mij is het gewoon ontspanning, er zijn anderen die gaan lopen om zich te ontspannen."
Binnen een LETS-groep worden tal van diensten verleend die ook onder familieleden gebeuren of tussen vrienden. Wat is dan het verschil? 'Sommige dingen zou je aan vrienden niet vragen omdat je schrik hebt hen lastig te vallen. Of als je eens iets vraagt, heb je het idee dat je eeuwig dankbaar moet zijn. Hier kun je altijd nee zeggen als het niet past' zegt Jo. 'Het werkt ook omgekeerd. Iemand die graag cakes bakt, kan zijn omgeving daar ook niet blijven mee lastig vallen.' In een LETS-groep vind je een nieuw afzetgebied zonder dat iemand zich verplicht moet voelen.

Netwerk

De LETS-groep in Leuven is voor de deelnemers een netwerk van mensen die op elkaar kunnen terugvallen. Yves: 'Op een dag kreeg ik een telefoon uit Kaapstad. Een dame uit onze kring vroeg of ik haar de dag daarop in Zaventem wilde afhalen, want haar schoonmoeder was in het ziekenhuis en niemand van de kinderen was bereikbaar. Ik heb haar afgehaald omdat ik dat graag deed. Maar ik weet ook dat als ik over zes maanden iets zal nodig hebben, ik ook iemand zal vinden.'
Mensen die voor elkaar iets doen binnen een LETS-systeem drukken dat niet uit in geld, maar geven elkaar een waardering. In Leuven schrijven ze een waarderingsbon in IkU, wat moet IK U? 20 IkU staat voor één uur werk. Het uitschrijven van een waarderingsbon is eigenlijk een engagement dat je zelf zoveel uur voor iemand anders gaat doen. Niet meteen voor dezelfde persoon. Met de waarderingsbons die je zelf verzameld hebt, kun je diensten van andere mensen van de groep vragen.
Deelnemers kunnen zelf van de norm afwijken naargelang hun waardering. 'Terwijl ik haar knipte, speelde iemand gitaar en daar had ik zo van genoten', verteld Karin. 'Moest ik hem dan iets vragen voor het knippen?'. Het kan natuurlijk ook dat mensen het niet eens zijn met de waardering die ze krijgen, over hoeveel iets waard is kan gediscussieerd worden.

Onrendabel

'Maar in een LETS-systeem zit je niet te rekenen in de zin van niets voor niets', zegt Jo. 'Veel van die diensten zin economisch trouwens gewoon onrendabel. We hebben zo op vraag van een LETS'er een weekend in elkaar gestoken omdat ze haar man wou verrassenbij de eerste verjaardag van hun huwelijk. Dat weekend startte met een wandeling die aankwam bij het huis van een LETS'er. Mensen hadden daar een heel menu klaargestoomd, anderen dienden op, er was een nachtwandeling en er werden foto's gemaakt. Dat was een onvergetelijk weekend. Dat kun je niet in een reisbureau bestellen. Hoe die mensen dan terugbetalen? Met dingen aan te bieden die ze graag doen: boeken inbinden bijvoorbeeld. Betalen wordt een relatief begrip.'
Is LETS alleen geschikt voor alternatievelingen met veel tijd? Nee, zeggen ze in Leuven. Er zitten mensen in de ruilkring van allerlei pluimage, van arbeider tot advocaat. Rang of stand spelen geen rol. 'Als een dokter aanbiedt om puin te komen ruimen omdat hij dat graag doet, kun je hem dat gewoon vragen', zegt Jo. 'En tijd maak je altijd als je iets graag doet. Leeftijd speelt ook geen rol.
Een bejaarde kan aangesproken worden om verhalen van vroeger te vertellen.' Als ik het boekje met vraag en aanbod bekijk dat tweemaal per jaar uitkomt, dan zeg ik: wat een rijkdom', zegt Yves.
Het LETS-systeem heeft volgens de deelnemers maar één slechte kant: het valt stil als mensen alleen maar aanbieden en niets durven vragen. In het begin blijkt het nodig dat enkele enthousiastelingen de boel wat aanzwengelen. Om de activiteit te onderhouden, wordt tweemaal per jaar een brunch georganiseerd waarop mensen kunnen kennismaken met elkaars aanbod. Nieuwe kandidaten kunnen er op dat moment bijkomen.
'Er zit weinig structuur in, er zijn weinig wetten, het lijkt zwak. Maar die zwakte is tegelijkertijd de sterkte van het systeem', vindt Jo. 'Iedereen kan eens testen of hij of zij zich er goed bij voelt. Als iemand na zes maand nog niets gevraagd of aangeboden heeft, dan vragen we of die nog interesse heeft.'
De afspraken zijn samengevat op één blad. Daarin staat ook dat de deelnemers best niet boven de 500 IkU gaan, positief of negatief, kwestie van de 'boekhouding' in evenwicht te houden.
Naar de buitenwereld toe zijn de LETS-groepen heel terughoudend. De broze, informele constructie is heel vlug stuk te krijgen met reglementen en voorschriften. Het valt ook moeilijk te structureren omdat de netwerkjes zeer lokaal ingeplant zijn of aan plaatselijke behoeften proberen tegemoet te komen.

Meerwaarde

'Onze ondervinding is dat het uitwisselen niet gebeurt om economische redenen', zeggen Jo, Karin en Yves in koor. 'Als het een zeer grote schaal zou aannemen, kan het wel een weerslag hebben, maar 95 procent van onze handelingen hebben met het sociaal aspect ervan te maken'.
Een materiële verrijking betekent het volgens Jo ook niet. 'We verdienen er niets mee, je kunt niet spreken van een aanvullend inkomen. De meerwaarde ligt op menselijk vlak, dat is pure luxe', vindt Yves. 'Mensen doen dingen voor elkaar en een half jaar geleden kenden ze elkaar niet eens.'
Jo: 'Ik wil niet theoretiseren, maar er wordt zoveel gesproken over de kloof tussen burger en beleid. We willen aan de politiek toch een positief signaal geven: wij realiseren een stuk zelfredzaamheid. Laat ons maar doen, wij hebben geen subsidies nodig. Maar mensen durven soms niet meedoen uit schrik voor de arbeidsomgeving. Daaraan zou iets moeten gebeuren. Het is juist die groep van werklozen die zou kunnen genieten van de kwaliteiten van LETS.'

-Chris Van Hauwaert

LETS - Het woordenboek

Nieuwe initiatieven geven aanleiding tot nieuwe begrippen. Een greep uit het nog jonge LETS woordenboek.

• LETS: Local Exhange Trading System of plaatselijke ruilkring. Kan ook staan voor een Leefbare Eigen Toekomst Scheppen.
• Letsen: handelen in een LETS-kring.
• Letslinkdag: ontmoetingsdag voor LETSsystemen.
• Letsgevoel: glinstering in de ogen die ontstaat als mensen iets tof voor elkaar gedaan hebben.
• Interletsen: wat een plaatselijke kring overstijgt. Voor diensten di je niet in de eigen kring vindt, kun je een andere kring aanspreken.
• IkU: zo heet de waarderingsbon in Leuven
• Handjes en Pollekes: waarderingsbon in de twee Antwerpse kringen.
• Stropke: waarderingsbon in Gent